Telugu Chandassu | తెలుగు చంధస్సు | Telugu Grammar Chandassu

Telugu Chandassu

పద్య లక్షణాలు తెలిపెడి శాస్త్రమును ఛందోశాస్త్రము పిలుస్తారు.పద్యాలను వ్రాయడానికి ఉపయోగించే విధానాన్నిఛందస్సు అంటారు.గురు,లఘువులు కలయికచే ఏర్పడేవి గణాలు.ఇటువంటి కొన్ని గణముల కలయిక వలన పద్యము ఏర్పడుతుంది.గురువుని U తోనూ లఘువుని | తోనూ సూచిస్తారు.

లఘువులు - ఏక మాత్రాకాలంలో ఉచ్చరించబడే దానిని లఘువు అని అంటారు.(మాత్ర అనగా చిటికె వెయునంత కాలము)
హ్రస్వాచ్చులు అన్నీ లఘువులు
ఉదా - ఆ,ఇ,ఉ,ఎ,ఒ
హ్రస్వాచ్చులతో కూడిన హల్లులు లఘువులు.
ఉదా - క,చి,టు,తె,పొ
హ్రస్వమయున సమ్యుక్తాక్షరాలు లఘువులు.
ఉదా - స్వ,క్ష్మి,త్రి,క్త మెదలయునవి
హ్రస్వమయున ద్విత్వాక్షరాలు లఘువులు.
ఉదా - గ్గ,మ్మ,క్క మెదలయునవి
వట్ర సుడి గల హ్రస్వాక్షరములు లఘువులు.
ఉదా - సృ,తృ,కృ మెదలయునవి

గురువులు - ద్విమాత్రా కాలములో ఉచ్చరించబడే దానిని గురువులు అని అంటారు.
దీర్ఘాలన్నీ గురువులు
ఉదా - ఆ,ఈ,ఊ,ఏ,ఓ,ఐ
ధీర్గాచ్చులుతో కూడిన హల్లులన్నీ గురువులు.
ఉదా - సై,కా,తే,చీ
విసర్గతో కూడిన అక్షరములు గురువులు.
ఉదా - త:,దు:,అ:
సున్నా (ం) కూడిన అక్షరాలు అన్నీ గురువులు.
ఉదా - అం,కం,యం,రం
సంయుక్తాక్షరం ముందు ఉన్నవన్నీ గురువులు
ఉదా - లక్ష్మి,పద్మ
ద్విత్వాక్షరమునకు ముందున్నవన్నీ గురువులు
ఉదా - అమ్మ,అక్క,పువ్వు
పొల్లు హల్లులో కూడిన వర్ణములు గురువులు
ఉదా - ఖ,ఘ,ఛ,ఝ

గణములు

గణములు రెండు రకములు
1.విసర్గ గణములు
2.ఉప గణములు

1.విసర్గ గణుములు :

లల II ఉదా: రమ, క్రమ, సమ, ధన, అన్నీ కూడా లల గణములు
లగ IU ఉదా: రమా
గల UI ఉదా: అన్న, అమ్మ, కృష్ణ
గగ UU ఉదా: రంరం, సంతాన్
ఇవి రెండక్షరములతో కూడినవి

మూడక్షరాల గణాలు

ఆది గురువు భ గణము UII
మధ్య గురువు జ గణము IUI
అంత్య గురువు స గణము IIU
సర్వ లఘువులు న గణము III
ఆది లఘువు య గణము IUU
మధ్య లఘువు ర గణము UIU
అంత్య లఘువు త గణము UUI
సర్వ గురువులు మ గణము UUU
గురు లఘువులులను తేలికగా గుర్తించుటకు ఒక పద్దతి

య మా తా రా జ భా న స ల గం I U U U I U I I I U

2. ఉప గణములు: సూర్య గణములు న = న = III హ = గల = UI ఇంద్ర గణములు నగ = IIIU సల = IIUI నల = IIII భ = UII ర = UIU త = UUI వృత్తములు క్రమ సంఖ్య గణములు యతిస్థానము ప్రతిపాదంలో అక్షరాల సంఖ్య 1 ఉత్పలమాల భరనభభరవ 10 20 2 చంపకమాల నజభజజజర 11 21 3 శార్ధూలము మసజసతతగ 13 19 4 మత్తేభము సభరనమయవ 14 20 5 మత్తకోకిలము రసజజభర 11 18 6 తరళము సభరసజజగ 12 19 7 పంచారామరము జరజరజగ 10 16 8 మాలిని ననమయయ 9 15 9 మానిని భభభభభభభగ 13 22 10 స్రగ్దర మరభనయయయ 8,15 21 11 మహాస్రగ్దర సతతనసరరగ 9,16 22 12 కవిరాజ విరాజితము నజజజజజజవ 12 23

క్రమ సంఖ్య	గణములు	పాదాలు	ప్రతి పాదంలోనూ అక్షరాల సంఖ్య	ప్రతిపాదంలోని గణాలు	యతి	ప్రాస
1	ఉత్పలమాల	4	20	భ, ర, న, భ, భ, ర, వ	10 వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
2	చంపకమాల	4	21	న, జ, భ, జ, జ, జ, ర	11 వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
3	శార్ధూలము	4	19	మ, స, జ, స, త, త, గ	13 వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
4	మత్తేభము	4	20	స, భ, ర, న, మ, య, వ	14వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
5	మత్తకోకిలము	4	21	ర స జ జ భ ర	11వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
6	తరళము	4	21	న భ ర స జ జ గ	12వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
7	పంచారామరము	4	21	ననమయయ	10వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
8	మాలిని	4	21	భభభభభభభగ	9వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
9	మానిని	4	22	భభభభభభభగ	14వ అక్షరము	పాటించ వలెను, ప్రాస యతి చెల్లదు
10	స్రగ్దర	4
11	మహాస్రగ్దర	4
12	కవిరాజ విరాజితము	4